Đế giày vượt mức trần 40 mm: HCV marathon đi bộ Asiad 20 bị thu hồi, Trung Quốc nhận trọn vàng và bạc

Chiếc thước kẹp điện tử được đặt lên đế giày lúc 7 giờ sáng 28 tháng 9, chưa đầy mười hai tiếng sau khi Yasmina Toksambaeva bước qua vạch đích ở nội dung marathon đi bộ nữ tại Asiad 20. Vận động viên người Kazakhstan vừa hoàn thành 42,195 km với thời gian 3 giờ 22 phút 20 giây, hơn người về nhì gần bốn phút. Ở cự ly này, bốn phút là một khoảng trời. Cô quấn lá cờ, khóc, nói vào micro rằng bản thân không tin nổi. Rồi ban tổ chức kiểm tra thiết bị. Đế giày dày hơn mức trần 40 mm mà World Athletics áp cho các nội dung đường dài, và mẫu giày không có tên trong danh sách được phê duyệt. Kết quả bị hủy.

Sáng hôm sau, thông báo được phát đi bằng một câu ngắn: vận động viên đã bỏ qua quy định. Cách diễn đạt ấy mang giọng buộc tội, và nó sẽ theo Toksambaeva lâu hơn tấm huy chương bị thu hồi. Về phía mình, cô chọn một câu khác trên trang cá nhân: mọi chuyện rồi sẽ được giải quyết, theo ý Chúa. Đoàn Kazakhstan nộp đơn kháng nghị lên hội đồng trọng tài. Đến thời điểm bài viết này, chưa có phán quyết nào được công bố, nghĩa là bảng huy chương đang được sắp xếp bằng một thủ tục hành chính vẫn còn để ngỏ.

Trong toàn bộ lịch sử Đại hội Thể thao châu Á, đây là lần đầu tiên một tấm huy chương vàng bị thu hồi vì thiết bị thi đấu chứ không vì doping. Những lần thu hồi trước đây — ở các kỳ Asiad gần nhất — đều xuất phát từ mẫu thử dương tính. Lần này thì khác, và chính chữ khác ấy mới là chỗ đáng bàn.

Môn đi bộ thể thao là nội dung đường dài có luật khắt khe bậc nhất trong điền kinh. Vận động viên phải giữ liên tục một chân tiếp đất, đầu gối chân trước phải duỗi thẳng kể từ lúc chạm đất cho tới khi vượt qua trục dọc cơ thể. Trọng tài đi theo suốt cự ly, rút thẻ vàng rồi thẻ đỏ; ba thẻ đỏ từ ba trọng tài khác nhau là mất quyền thi đấu. Cự ly marathon đi bộ là 42,195 km, dài bằng một cuộc marathon chạy, chỉ khác ở chỗ vận động viên không được phép có pha bay chân. Không có pha bay nghĩa là không có phút nghỉ nào trong hơn ba giờ đồng hồ. Toàn bộ trọng lượng cơ thể dồn xuống bàn chân và mắt cá, lặp lại khoảng bốn vạn lần.

Đội hình nữ ở Asiad 20 gồm hai cái tên Trung Quốc là Danzengquzong và Ma Li, cùng Yukiko Umeno của chủ nhà Nhật Bản. Giới chuyên môn trước giờ xuất phát gần như mặc định một kết cục nhất nhì cho Trung Quốc, bởi đi bộ thể thao nữ là môn mà Trung Quốc thống trị ở châu Á suốt hai thập kỷ. Kazakhstan gần như không có hồ sơ thành tích đáng kể ở nội dung này. Thông tin về quá trình tập luyện, huấn luyện viên, hay thành tích cá nhân tốt nhất của Toksambaeva trước Asiad 20 không được công bố trong bất kỳ nguồn nào tôi tra được. Cô bước vào đường đua với gần như không có dữ liệu, và bước ra với một kỷ lục về tai tiếng hành chính.

Tôi đã ngồi rất nhiều buổi chiều ở sân Thống Nhất để xem các nội dung đi bộ của giải vô địch quốc gia, nơi khán đài vắng đến mức nghe được tiếng gót giày nghiến trên mặt đường nhựa. Ngày ấy tôi viết về môn này bằng toàn tính từ mỹ miều, kiểu bền bỉ, kiêu hãnh, lặng lẽ. Tiếng gọi đầu tiên của Huỳnh Như đã phá sập ngôi nhà chữ nghĩa mà tôi từng xây, và từ đó tôi học được một điều đơn giản: nếu không đếm được số bước chân, thì đừng viết về bước chân. Người ta thấy một trận đấu; tôi thấy những số phận đang chuyền bóng. Ở đường đua đi bộ cũng vậy, mỗi vận động viên là một chuỗi chi phí: tiền giày, tiền vé, tiền thuê huấn luyện viên, tiền ở lại trại tập huấn. Một đôi giày sai quy định có thể xóa sạch toàn bộ chuỗi ấy trong một buổi sáng.

Bộ quy định mà ban tổ chức viện dẫn gồm hai tầng. Tầng thứ nhất là giới hạn độ dày đế: với các nội dung đường dài, World Athletics đặt mức trần 40 mm cho tổng chiều cao xếp chồng của đế. Tầng thứ hai là danh sách giày được phê duyệt: mọi mẫu giày dùng trong thi đấu phải có tên trong danh mục chính thức do liên đoàn công bố trước mùa giải. Mẫu giày không nằm trong danh mục thì không đủ tư cách, bất kể đế dày bao nhiêu. Cả hai tầng đều vận hành theo nguyên tắc trách nhiệm tuyệt đối, nghĩa là ý định không được xét tới. Vận động viên mua nhầm mẫu, mặc nhầm mẫu, hay được nhà tài trợ đưa cho một đôi nguyên mẫu chưa kịp đăng ký, thì hậu quả vẫn giống hệt nhau.

Điểm đáng chú ý nằm ở thời điểm kiểm tra. Ban tổ chức không kiểm tra trước giờ xuất phát mà kiểm tra sau khi cuộc đua kết thúc, và chỉ công bố quyết định vào sáng hôm sau. Mô hình hậu kiểm này có hệ quả thực tế rất lớn: kết quả ban đầu được xem là hợp lệ, lễ trao huy chương có thể đã diễn ra, và việc thu hồi trở thành một thao tác giật ngược. Với một nội dung mà vận động viên về đích sau hơn ba giờ, hậu kiểm là cách duy nhất để không làm gián đoạn cuộc đua, nhưng nó cũng có nghĩa là vinh quang và sự sụp đổ chỉ cách nhau một đêm ngủ.

Thông số duy nhất được công bố là 3 giờ 22 phút 20 giây, và bản thân thông số này cần được đọc cẩn thận. Với một giải châu lục, mức thời gian ấy nằm trong vùng hợp lý của một nhà vô địch — đủ mạnh, không đến mức phi thường. Cái phi thường nằm ở khoảng cách: hơn bốn phút so với người về nhì. Trên 42,195 km, bốn phút là dấu hiệu của một cuộc đua bị bỏ xa về mặt chiến thuật, hoặc của một yếu tố ngoài năng lực thể chất. Không có bảng split nào được công bố, nên không thể phân biệt Toksambaeva dẫn từ đầu hay bứt ở 10 km cuối. Nhiệt độ và độ ẩm cuối tháng 9 ở Aichi–Nagoya cũng không được nêu, dù đây là biến số quyết định nhịp điệu của mọi nội dung sức bền ngoài trời.

Hệ quả phân bổ lại huy chương diễn ra nhanh gọn. Vàng về Danzengquzong, bạc về Ma Li, đồng về Yukiko Umeno của Nhật Bản — người trước đó đứng thứ tư. Trung Quốc từ chỗ mất vàng thành nhất nhì trọn vẹn, còn nước chủ nhà có thêm một tấm huy chương. Trên bảng tổng sắp, dòng của Kazakhstan mất một ô vàng, dòng của Trung Quốc cộng một ô vàng và một ô bạc, dòng của Nhật Bản cộng một ô đồng. Một cuộc đua ba giờ hai mươi phút được viết lại bằng ba dòng Excel.

Asiad 20 còn ghi nhận một vụ thiết bị thứ hai, và nó liên quan trực tiếp tới đoàn Việt Nam. Các xạ thủ Việt Nam từng bị kiểm tra vì độ cứng của trang phục thi đấu. Hai vụ việc khác bộ môn, khác bản chất kỹ thuật, nhưng cùng một logic: ban tổ chức đang siết kiểm tra vật liệu, không chỉ kiểm tra cơ thể. Điều này khiến câu chuyện của Toksambaeva không còn là tai nạn cá nhân mà là một chủ trương. Khi một kỳ đại hội quyết định kiểm tra thiết bị tới cùng, thì các đoàn nhỏ — vốn không có bộ phận pháp chế chuyên trách về trang thiết bị — là nhóm dễ vỡ nhất.

Phải nói rõ vì sao ban tổ chức quan tâm tới độ dày đế đến vậy. Một thập kỷ qua, công nghệ giày đường dài thay đổi căn bản: bọt siêu nhẹ gốc PEBA thay cho EVA truyền thống, tấm carbon hoặc tấm cứng chèn giữa để tăng độ đàn hồi, hình học đế cong giúp chuyển tiếp lực về trước. Những mẫu giày này trả lại một phần năng lượng cho mỗi bước chân, và phần trăm hoàn trả ấy tỉ lệ thuận với độ dày của khối bọt. Đó chính là lý do tồn tại mức trần 40 mm và danh sách phê duyệt. Với đi bộ thể thao, hiệu ứng còn rõ hơn ở chạy, vì vận động viên không có pha bay để giảm tải, toàn bộ chu kỳ lực dồn xuống mũi bàn chân và gân Achilles. Một đôi giày dày hơn chuẩn không phải là lỗi hành chính nhỏ; nó là một khoản lợi thế cơ học được cộng thêm miễn phí vào quãng đường 42,195 km. Đó là lý do vì sao ban tổ chức không xử lý vụ việc như một sai sót thủ tục.

Nhưng đây là chỗ tôi muốn đặt lại vấn đề. Việc thu hồi huy chương không khôi phục công bằng cho cuộc đua; nó thay thế một sự méo mó bằng một sự méo mó khác. Kết quả cuối cùng của nội dung marathon đi bộ nữ Asiad 20 không còn phản ánh điều gì xảy ra trên đường chạy — nó phản ánh việc một ban tổ chức chọn kiểm tra cái gì, vào lúc nào, với ai. Vận động viên đứng thứ tư lên bục mà không hề chạy nhanh hơn ai. Hai vận động viên Trung Quốc nhận vàng và bạc trong trạng thái không có pha tăng tốc nào được ghi nhận thêm. Chúng ta đang gọi đó là trật tự được khôi phục, trong khi thực chất chỉ là trật tự được sắp xếp lại bằng tay.

Góc nhìn phản trực giác thứ hai liên quan tới việc quy trách nhiệm. Một vận động viên đi bộ 42 km không tự chọn đôi giày của mình trong im lặng. Cô ấy mặc thứ mà nhà tài trợ gửi tới, hoặc thứ mà huấn luyện viên mua, hoặc thứ mà một nhà phân phối trong nước giới thiệu là hàng mới nhất. Trong chuỗi ấy, người chịu hậu quả nặng nhất lại là người có ít tiếng nói nhất. Và có một bất đối xứng ít ai nói tới: những thương hiệu lớn có cả bộ phận đăng ký mẫu với World Athletics, có luật sư, có quy trình đưa nguyên mẫu vào danh sách trước ngày thi đấu. Một vận động viên đến từ đoàn không có bộ phận ấy thì đứng ngoài cơ chế bảo vệ. Danh sách giày được phê duyệt, xét cho cùng, vừa là công cụ chống gian lận vừa là hàng rào thương mại, và hàng rào thì luôn cao hơn với người đứng ngoài.

Cũng cần tách bạch hai loại vi phạm mà báo chí đang có xu hướng trộn lẫn. Doping là can thiệp vào sinh học, để lại hệ quả y tế, và bị xử lý bằng án phạt dài. Thiết bị là can thiệp vào vật liệu, không để lại hệ quả y tế, và được xử lý bằng hủy kết quả. Đánh đồng hai thứ là một sự dễ dãi về mặt trí tuệ, và nó gây thiệt hại thật cho vận động viên. Nhưng nói vậy không có nghĩa là hạ thấp mức độ nghiêm trọng: một đôi giày vượt chuẩn có thể tạo ra lợi thế đo đếm được, trong khi một mũi tiêm cấm vận có thể không tạo ra lợi thế nào nếu bị bắt trước khi dùng. Cái chúng ta cần là thước đo thống nhất cho cả hai, chứ không phải hai thang đo cảm tính.

Với điền kinh Việt Nam, vụ việc này là một bài học vận hành cụ thể, không phải câu chuyện của người khác. Các đoàn nhỏ thường coi khâu kiểm tra trang thiết bị là việc của ban tổ chức. Nhưng quy định hiện hành đặt trách nhiệm lên vai đoàn: mẫu giày phải được đối chiếu với danh mục phê duyệt trước ngày thi đấu, và việc đối chiếu ấy mất chưa tới mười phút nếu có người chịu trách nhiệm. Một tấm huy chương châu lục có thể mất vì mười phút không ai làm. Sân cỏ dạy tôi rằng: có những bài học không bao giờ bị từ chối, và bài học này thì đang được dạy miễn phí.

Còn với Toksambaeva, thứ cô mất không chỉ là tấm huy chương. Đó là suất tham dự các giải Diamond League, là tiền thưởng, là hợp đồng tài trợ cá nhân, là vị trí trong danh sách phân bổ ngân sách của liên đoàn nước nhà. Trong thể thao nữ, những khoản ấy vốn đã mỏng, và chúng mỏng hơn nhiều ở các nội dung không được truyền hình. Một cuộc đua đi bộ 42 km không có khán giả trên khán đài, không có hợp đồng bản quyền, không có nhà tài trợ áo đấu. Toàn bộ giá trị của nó nằm ở tấm huy chương và ở dòng thời gian trên bảng điện tử. Khi dòng ấy bị xóa, không còn gì để đối chiếu.

Tôi theo dõi thể thao nữ bốn mươi bảy năm, và tôi đã học được rằng những vụ việc như thế này không kết thúc ở phán quyết. Chúng kết thúc ở chỗ liệu có ai đó sửa quy trình. Nếu ban tổ chức các kỳ đại hội tiếp theo chuyển khâu kiểm tra giày lên trước giờ xuất phát, vụ việc này sẽ trở thành một cột mốc có ích. Nếu họ tiếp tục hậu kiểm và tiếp tục công bố vào sáng hôm sau, nó sẽ thành một tiền lệ xấu, trong đó kết quả thể thao bị quyết định bởi lịch làm việc của hội đồng trọng tài. Trong bóng đá nữ, tôi không tìm kiếm chiến thắng, tôi tìm kiếm sự giải phóng. Ở đường đua đi bộ, tôi tìm kiếm một điều khiêm tốn hơn: một bảng kết quả không bị viết lại sau khi vận động viên đã tắm xong.

Câu hỏi còn treo không phải là Toksambaeva có gian lận hay không. Câu hỏi là: nếu đôi giày ấy do nhà tài trợ gửi tới, và nếu mẫu giày ấy đã được đăng ký nhưng in sai nhãn, thì ai sẽ là người chịu trách nhiệm trước công chúng — vận động viên, huấn luyện viên, hay một phòng thí nghiệm ở cách đó mười nghìn cây số? Khi câu trả lời còn chưa rõ, mọi tấm huy chương vàng ở các kỳ đại hội tiếp theo đều đang được giữ bằng một sợi chỉ hành chính.