33 trong 94 tín hiệu giao thông Karachi đã chết vì mất cắp cáp: gói 100 triệu rupee bị phá 35% ngay trong vòng sửa chữa

Trên đường Ziauddin ở Karachi, sợi cáp đồng dẫn tín hiệu đèn giao thông đã bị cắt ba lần. Ba lần trong cùng một chu kỳ sửa chữa, chứ không rải rác qua nhiều thập kỷ. Chính quyền tỉnh Sindh giải ngân 100 triệu rupee cho văn phòng ủy viên thành phố để khôi phục hệ thống đèn tín hiệu. Hai mươi tín hiệu được sửa, trong đó năm chiếc chuyển sang chế độ tự động. Rồi cáp bị lấy mất ở bảy trong số hai mươi tín hiệu vừa sửa. Tỷ lệ phá hủy tính trong chính vòng đời của gói đầu tư: 35%.

Tôi đọc lại dòng dữ liệu ấy nhiều lần. Một thành phố bỏ tiền mua lại thứ vừa bị đánh cắp, đặt nó vào đúng vị trí cũ, rồi chờ một kết quả khác. Có một loại lỗi hệ thống không cần đến tham nhũng quy mô lớn, không cần đến thảm họa thiên nhiên, không cần đến một quyết định sai nào đủ lớn để lên trang nhất. Nó chỉ cần một quy trình được lặp lại đủ nhiều lần để trở thành bình thường.

Cách tôi đọc tập dữ liệu này

Trước khi đi vào con số, tôi đặt ra ba mức tin cậy cho mọi khẳng định trong bài. Mức cao dành cho dữ kiện có nguồn danh tính hoặc có số liệu đếm được: 94 tín hiệu, 33 tín hiệu hỏng, 20 tín hiệu được sửa, 7 tín hiệu bị bóc cáp lại, 100 triệu rupee, hơn 10 triệu rupee nợ nhà thầu. Mức trung bình dành cho suy luận có nhiều dữ kiện cùng chỉ về một hướng nhưng không có nguồn độc lập xác nhận. Mức thấp dành cho những quy kết hành vi chỉ dựa trên lời dẫn gián tiếp.

Cách phân tầng này quan trọng vì nó tách phần vững khỏi phần mềm trong cùng một câu chuyện. Dữ kiện đếm được thì đứng yên. Quy kết trách nhiệm thì trôi. Và trong gần như toàn bộ các bài báo về thất bại hạ tầng mà tôi từng đọc, phần trôi chính là phần được trích dẫn nhiều nhất.

Dựa trên kinh nghiệm nhiều năm làm việc với các chuỗi chỉ số công cộng của tôi, một tập dữ liệu như thế này thường bị đọc sai theo hai hướng. Hướng thứ nhất là đọc nó như một câu chuyện tệ nạn, tức là quy toàn bộ vấn đề cho người trộm. Hướng thứ hai là đọc nó như một câu chuyện thiếu tiền, tức là kết luận rằng cần thêm ngân sách. Cả hai hướng đều dẫn tới cùng một kết cục: vòng lặp tiếp tục, chỉ khác là với nhiều tiền hơn.

Bản đồ hệ thống: 94, 33 và khoảng trống ở giữa

Karachi vận hành 94 tín hiệu giao thông, theo số liệu của Cục Kỹ thuật Giao thông thuộc Cơ quan Phát triển Karachi (KDA). Ba mươi ba tín hiệu trong số đó không hoạt động, tương đương 35,1%. Nguyên nhân trực tiếp được ghi nhận là mất cắp cáp và thiết bị. Truyền thông địa phương dẫn nguồn không tên quy hành vi này cho nhóm người nghiện, nhóm trước đây từng tháo bán lan can sắt ở công viên và ven đường.

Một đô thị vài chục triệu dân vận hành 94 tín hiệu là con số thấp so với mật độ giao thông thực tế, và điều đó có nghĩa phần lớn giao lộ vốn đã được điều tiết bằng các cơ chế khác: người điều tiết tại chỗ, biển báo, hoặc đơn giản là dòng xe tự cân bằng theo thói quen. Khi 33 trong 94 tín hiệu ngừng hoạt động, hệ thống mất gần một phần ba năng lực điều tiết tập trung của nó. Phần năng lực còn lại phải gánh phần tải không đổi.

Cấu trúc quyền lực quanh hệ thống đèn ấy chia làm ba tầng, và mỗi tầng hỏng theo một kiểu riêng.

Tầng kỹ thuật là KDA và Cục Kỹ thuật Giao thông, đơn vị nắm hạ tầng nhưng không nắm ngân sách. Việc sửa chữa bị đình trệ hơn một năm vì khoản nợ nhà thầu vượt 10 triệu rupee chưa được thanh toán. Trong suốt thời gian đó, 100 triệu rupee từ ngân sách tỉnh nằm ở một văn phòng khác. Cơ quan sở hữu tài sản không có khả năng chi trả để sửa tài sản. Đó là phân mảnh tài khóa, và nó không phải lỗi của một cá nhân nào.

Tầng tài chính là văn phòng ủy viên Karachi, đầu mối giải ngân. Ông Ghaus Bakhsh Abbasi, giám đốc dự án, xác nhận đã trình báo công an và chuyển vấn đề lên cấp cảnh sát cấp cao. Văn phòng này có tiền, có hồ sơ, có đầu mối, nhưng không có thẩm quyền cưỡng chế. Nó chỉ có thể sửa lại thứ vừa bị lấy cắp, hết lần này đến lần khác.

Tầng thực thi là cảnh sát Sindh, điểm đứt gãy then chốt. Hệ thống camera Safe City có tồn tại và có phủ khu vực Red Zone, đúng nơi bảy tín hiệu vừa sửa vẫn bị bóc cáp. Đoạn phim chỉ tiếp cận được qua yêu cầu chính thức, một lớp ma sát thủ tục nằm giữa bằng chứng và hành động. Camera vận hành theo hướng phục vụ xử phạt giao thông, không theo hướng bảo vệ tài sản công. Cục Kỹ thuật Giao thông ghi nhận đã gửi nhiều thông báo, không có hành động hiệu quả nào theo sau. Một sĩ quan cảnh sát phát biểu với điều kiện giấu tên, và lời phát biểu đó quy trách nhiệm cho chính sự chểnh mảng của lực lượng. Phát ngôn viên quận xin một ngày để phản hồi, rồi không phản hồi nữa.

Bốn dòng dữ kiện ấy xếp cạnh nhau tạo ra một hình khối khá rõ. Bằng chứng tồn tại. Bên giữ bằng chứng không hành động. Bên bị quy trách nhiệm không lên tiếng chính thức.

Vòng lặp bốn chu kỳ

Nhìn theo trục thời gian, câu chuyện không phải một sự cố. Nó là bốn chu kỳ nối tiếp.

Chu kỳ một: sửa chữa đình trệ hơn một năm, nợ nhà thầu vượt 10 triệu rupee, bảo trì bằng không.

Chu kỳ hai: chính quyền Sindh chuyển 100 triệu rupee cho văn phòng ủy viên. Hai mươi tín hiệu được khôi phục, năm chiếc tự động hóa.

Chu kỳ ba: cáp bị lấy mất ở bảy trong hai mươi tín hiệu vừa sửa. Gói đầu tư mất 35% ngay trong cửa sổ thực thi của chính nó.

Chu kỳ bốn: thêm kinh phí được đề nghị cho các vị trí còn hỏng. Hồ sơ đang chờ.

Bảng bốn dòng này đọc như một vòng tuần hoàn tự nhiên. Sửa, mất, sửa. Không có dòng nào ghi lắp đặt biện pháp phòng ngừa. Không có dòng nào ghi thay chủng loại vật liệu. Không có dòng nào ghi giám sát sau lắp đặt. Thiết kế của chương trình sửa chữa, xét theo cấu trúc văn bản của nó, chỉ gồm một động từ.

Mỗi bảng dữ liệu là một bài kinh, nhưng đọc xong phải biết buông. Bảng này tôi chưa buông được, vì nó còn đang chạy.

Kinh tế học của sợi cáp đồng

Phân tích theo giá trị giải ngân, khoảng 35 triệu rupee bị phá hủy trong một chu kỳ chương trình, tính theo tỷ lệ 7/20 trên 100 triệu rupee. Đây là mức ước lượng theo bậc độ lớn và cần đối chiếu thêm, vì khoản 100 triệu còn bao phủ sơn kẻ đường và biển báo, không riêng tín hiệu. Nhưng ngay ở mức ước lượng, cấu trúc kinh tế của hành vi trộm cắp đã đủ rõ để giải thích tại sao nó lặp lại.

Cáp đồng sau khi tháo có giá bán phế liệu bằng một phần nhỏ giá trị lắp đặt. Người lấy cắp thu về khoảng 5 đến 15% giá trị đã lắp, tùy thời điểm và tay mua. Thành phố mất 100%, cộng thêm chi phí nhân công, cộng thêm chi phí ùn tắc, cộng thêm chi phí cơ hội của một giao lộ không có đèn. Chênh lệch ấy tạo ra một động lực không thể triệt tiêu bằng thiện chí.

Kinh tế học ở đây nói một điều đơn giản: hành vi chỉ dừng khi nó trở nên không có lợi. Có ba cách để đạt điều đó. Thay vật liệu bằng nhôm hoặc cáp quang để hạ giá trị phế liệu. Gia cố vật lý bằng ống bọc, hầm kỹ thuật, cảm biến báo động để tăng chi phí thực hiện. Hoặc tạo rủi ro truy tố đủ thật để người thực hiện phải tính lại. Bài báo ghi nhận đúng một chiến lược được lặp lại: sửa rồi mất, mất rồi sửa.

Có một phép so sánh tôi hay dùng khi giải thích cơ chế này cho người không làm dữ liệu. Hãy hình dung một câu lạc bộ bỏ tiền mua đúng mẫu cầu thủ mà họ đã mất hai mùa liền, đặt anh ta vào đúng vị trí đã mất, trong đúng hệ thống đã không phục vụ được mẫu cầu thủ đó. Kết quả không phụ thuộc vào chất lượng cầu thủ. Nó phụ thuộc vào việc hệ thống có thay đổi hay không. Ở Karachi, hệ thống không thay đổi, và vật liệu thay vào cũng không thay đổi.

Chứng cứ có sẵn, hành động không

Điểm tôi dừng lại lâu nhất là camera. Trong phần lớn câu chuyện hạ tầng đô thị, lập luận bào chữa quen thuộc là thiếu bằng chứng. Ở đây bằng chứng có sẵn, ghi hình, lưu trữ, và nằm trong tay đúng cơ quan có thẩm quyền khởi tố.

Ba điều kiện để một hệ thống giám sát tạo ra kết quả: camera nhìn đúng chỗ, dữ liệu đến được tay người ra quyết định, và người ra quyết định có động cơ hành động. Điều kiện đầu được đáp ứng. Điều kiện giữa bị chặn bởi một lớp thủ tục, vì muốn xem phim phải gửi yêu cầu chính thức. Điều kiện cuối không được đáp ứng, và đó là điểm mấu chốt.

Một hệ thống camera được thiết kế để phục vụ xử phạt giao thông sẽ tối ưu cho việc đọc biển số, ghi nhận tốc độ, chụp làn đường. Nó không tối ưu cho việc phát hiện một người đứng bên cột tín hiệu lúc hai giờ sáng. Cùng một hạ tầng vật lý, hai mục tiêu vận hành khác nhau, và mục tiêu được chọn quyết định kết quả thu được.

Tôi đã nhiều lần thấy mô hình này trong dữ liệu thể thao: một hệ thống thu thập chỉ số được thiết kế để trả lời câu hỏi này, rồi bị đem ra trả lời câu hỏi khác, và bị kết luận là vô dụng. Bản đồ nhiệt không nói dối. Nó chỉ trả lời đúng câu hỏi mà nó được thiết kế để trả lời.

Ba tầng, ba kiểu hỏng

Ghép lại, thất bại ở đây không phải một thất bại. Nó là ba thất bại xếp tầng, và mỗi tầng đều có thể chứng minh mình đã làm đúng phần việc của mình.

KDA và Cục Kỹ thuật Giao thông trình báo, gửi thông báo, lập hồ sơ. Đúng quy trình, thiếu ngân sách.

Văn phòng ủy viên giải ngân, ký hợp đồng, sửa được hai mươi tín hiệu. Đúng thẩm quyền, thiếu quyền cưỡng chế.

Cảnh sát Sindh nhận thông báo, có camera, có hồ sơ. Thiếu hành động, và thiếu cả một phát ngôn chính thức để giải thích vì sao.

Cấu trúc này tự bảo vệ. Mỗi tầng đều có một câu trả lời hợp lệ cho câu hỏi đơn vị mình đã làm gì. Không tầng nào có câu trả lời cho câu hỏi vì sao kết quả vẫn bằng không. Và vì không ai phải trả lời câu hỏi sau, vòng lặp tiếp tục.

Chiến thuật là bản tường thuật của kẻ thắng, dữ liệu là bản thảo gốc của kẻ thua. Ở đây, bản tường thuật chính thức gồm toàn bộ động từ đúng. Bản thảo gốc gồm bảy sợi cáp bị cắt lại sau khi vừa được kéo.

Hai mươi sáu điểm còn lại

Hai mươi sáu vị trí hỏng còn lại được nêu tên, và danh sách này đáng đọc kỹ: đường II Chundrigar, Guru Mandir, khu vực Trường Karachi Grammar School. Đây không phải rìa đô thị. Đây là các nút giao thông tập trung mật độ giao dịch, trường học, văn phòng, và dòng người đi lại có giờ giấc cố định.

Hệ quả phân bổ rất rõ. Chi phí ùn tắc không dàn đều trên bản đồ thành phố. Nó dồn vào các hành lang có giá trị kinh tế cao nhất, nơi mỗi phút tắc nghẽn quy đổi thành một khoản lớn hơn nhiều so với một giao lộ ngoại vi. Một tín hiệu hỏng ở Guru Mandir vào giờ cao điểm có chi phí xã hội khác hẳn một tín hiệu hỏng ở tuyến ít người qua lại.

Điều đáng chú ý là tài liệu không có bất kỳ ước lượng nào về khoản chi phí đó. Không có số liệu ùn tắc quy đổi, không có tính toán giờ lao động mất đi, không có chi phí nhiên liệu, không có chi phí tai nạn. Một thành phố chi 100 triệu rupee để sửa đèn, rồi không đo được khoản thiệt hại do đèn hỏng gây ra. Khoảng trống đo lường ấy, xét về mặt quản trị, còn đáng lo hơn cả việc mất cáp.

Không ai bảo vệ ngân sách bằng một lập luận chưa được định lượng.

Ngoại ứng hiện trường

Cảnh trận đấu, nếu được phép gọi như vậy, gồm ba lớp chồng lên nhau. Đèn không hoạt động. Cảnh sát giao thông điều tiết bằng tay ở một số giao lộ, và vắng mặt ở một số giao lộ khác. Mặt đường xuống cấp. Ùn tắc xuất hiện trên cả trục chính, đường khu dân cư và phố thương mại.

Ba lớp này không cộng thêm, chúng nhân lên. Một giao lộ có đèn hỏng nhưng có người điều tiết vẫn giữ được thông lượng ở mức chấp nhận. Một giao lộ có đèn hỏng, không có người điều tiết, mặt đường nứt, và mật độ cao, thì thông lượng sụp theo cấp số nhân chứ không tuyến tính.

Điều tôi không có là dữ liệu để định lượng. Tài liệu nguồn ghi nhận hiện tượng, không ghi nhận mức độ. Ở đây tôi giữ nguyên trạng thái đó: đủ thông tin để khẳng định vấn đề tồn tại, không đủ thông tin để nói nó lớn đến đâu.

Góc phản trực giác: kẻ nghiện và khoảng trống trách nhiệm

Quy hành vi trộm cáp cho nhóm người nghiện là cách giải thích tiện lợi nhất, và cũng là cách giải thích ít được kiểm chứng nhất trong toàn bộ câu chuyện. Nguồn duy nhất cho quy kết này là lời dẫn gián tiếp, không tên, không số liệu, không hồ sơ.

Xét theo mô hình hành vi, trộm cáp tín hiệu giao thông ở quy mô này không giống trộm vặt. Nó đòi hỏi biết vị trí hầm cáp, biết thời điểm không có người, có dụng cụ, có đầu ra tiêu thụ phế liệu ổn định, và có khả năng lặp lại ở cùng một địa điểm ba lần. Chuỗi cung ứng phế liệu đồng là một hệ thống có tổ chức, không phải một hành vi bốc đồng. Tôi để mức tin cậy ở mức thấp, vì tài liệu không cung cấp bằng chứng theo chiều nào.

Nhưng có một điểm quan trọng hơn về mặt cấu trúc. Một nhóm thủ phạm không có tên, không có hồ sơ, không có phiên tòa, thì không thể bị quy trách nhiệm. Khung kẻ nghiện làm hạ nhiệt áp lực lên toàn bộ hệ thống phía trên. Nó biến một vấn đề thiết kế thành một vấn đề tệ nạn xã hội. Và tệ nạn xã hội thì không thuộc thẩm quyền của Cục Kỹ thuật Giao thông.

Dữ liệu không biết nói dối, nhưng nó vẫn có cách giữ riêng một góc sự thật. Góc bị giữ lại ở đây là câu hỏi ai chịu trách nhiệm cho việc không có biện pháp phòng ngừa nào được đưa vào hai gói ngân sách liên tiếp.

Có một tương quan khác cần tách khỏi nhân quả. Việc trộm cáp gia tăng trùng thời điểm với việc giá phế liệu đồng biến động, nhưng tài liệu không đủ để dựng quan hệ nhân quả. Việc số vụ tập trung ở Red Zone trùng với mật độ camera cao nhất, nhưng đó cũng là nơi mật độ hạ tầng cao nhất. Tương quan ở đây chỉ nói rằng hai thứ cùng xuất hiện. Nó không nói thứ nào sinh ra thứ nào. Giữ được ranh giới đó là điều kiện để phần còn lại của phân tích còn giá trị.

Im lặng như một quyết định

Phát ngôn viên quận xin một ngày. Một ngày là khoảng thời gian đủ để kiểm tra hồ sơ, đủ để hỏi cấp trên, đủ để soạn một câu trả lời trung tính. Không có phản hồi nào đến.

Trong công việc dữ liệu, tôi học được rằng sự vắng mặt của dữ liệu cũng là dữ liệu. Một bên không trả lời sau khi đã xin thời gian để trả lời thì đã truyền đạt một thông tin: vị thế chính thức của họ trong câu chuyện này không thể phát biểu thành lời.

Điều này khớp với chi tiết sĩ quan cảnh sát phát biểu giấu tên và quy trách nhiệm cho chính lực lượng của mình. Khi một người trong tổ chức chỉ nói được sự thật dưới điều kiện ẩn danh, tổ chức đó đã có một lập trường, và lập trường ấy là không lập trường.

Sân trống dạy tôi rằng dữ liệu không cứu nổi sự im lặng.

Ba câu hỏi chưa có đáp án

Câu hỏi thứ nhất thuộc về thiết kế: hai gói ngân sách liên tiếp không có thành phần phòng ngừa, và không tài liệu nào giải thích vì sao. Đây là câu hỏi có thể trả lời bằng văn bản dự toán, và nó chưa được trả lời.

Câu hỏi thứ hai thuộc về thực thi: bảy vụ bóc cáp trong khu vực có camera phủ, có bao nhiêu vụ dẫn tới khởi tố. Tài liệu ghi nhận có trình báo, không ghi nhận kết quả tố tụng. Khoảng trống giữa trình báo và truy tố là nơi câu chuyện thực sự nằm.

Câu hỏi thứ ba thuộc về đo lường: tổng thiệt hại kinh tế do 33 tín hiệu ngừng hoạt động là bao nhiêu. Không có số liệu. Nhưng đây là khoản lớn nhất trong toàn bộ câu chuyện, và nó không được đo bởi bất kỳ bên nào.

Ba câu hỏi này không cùng cấp độ. Câu thứ nhất có thể trả lời trong một tuần. Câu thứ hai cần một yêu cầu thông tin chính thức. Câu thứ ba cần một đơn vị nghiên cứu và một phương pháp. Nhưng cả ba đều có chung một đặc điểm: chúng không được hỏi, vì câu chuyện đã có sẵn một lời giải thích tiện lợi hơn.

Ma trận rủi ro

Xếp các rủi ro theo khả năng và tác động, dựa trên dữ kiện đã ghi nhận.

Tín hiệu vừa sửa bị bóc cáp lần nữa — mức cao, khả năng cao, tác động cao. Cơ sở: bảy trong hai mươi đã bị, đường Ziauddin ba lần.

Gói 100 triệu rupee không tạo ra cải thiện dịch vụ bền vững — mức cao, khả năng cao, tác động cao. Cơ sở: không có thành phần an ninh phòng ngừa trong phạm vi chương trình.

Leo thang từ cáp tín hiệu sang hạ tầng giá trị cao hơn — mức trung bình, khả năng trung bình, tác động cao. Cơ sở: tiền lệ leo thang từ lan can sang tín hiệu, đường dây điện đã bị nhắm tới.

Tai nạn giao thông tại giao lộ không có người điều tiết — mức trung bình, khả năng trung bình, tác động cao. Cơ sở: cảnh sát vắng mặt ở một số giao lộ có đèn hỏng.

Trạng thái cân bằng trách nhiệm, không ai bị quy trách nhiệm — mức cao, khả năng cao, tác động trung bình. Cơ sở: phát ngôn viên không phản hồi, phát biểu cảnh sát chỉ có ẩn danh.

Đề nghị thêm kinh phí không kèm điều kiện an ninh — mức cao, khả năng cao, tác động trung bình. Cơ sở: hồ sơ xin thêm vốn không nêu thành phần phòng ngừa.

Đánh giá tổng thể: cao. Một vòng phá hủy đang hoạt động, nhắm vào tài sản vừa mua, trong khi cơ quan thực thi không phản hồi, và một đề nghị ngân sách thứ hai đang trên đường kế thừa đúng thiết kế đã thất bại một lần.

Takeaway

Điều cần theo dõi ở vòng tiếp theo rất cụ thể và có thể kiểm tra được: gói kinh phí thứ hai có kèm điều kiện phòng ngừa hay không. Ba dấu hiệu sẽ trả lời câu hỏi đó. Có thay đổi chủng loại vật liệu trong dự toán hay không. Có hạng mục gia cố vật lý nào xuất hiện trong hợp đồng hay không. Và có một cái tên cụ thể nào chịu trách nhiệm giám sát sau lắp đặt hay không.

Nếu cả ba dấu hiệu đều vắng mặt, khoản tiền tiếp theo sẽ đi theo đúng con đường của khoản tiền trước. Không phải vì thành phố thiếu tiền. Mà vì thành phố vẫn đang mua lại thứ mà nó chưa từng bảo vệ.