Bóng rổ Việt Nam và cú lừa ngoại binh: Khi khán đài đầy mà bản sắc rỗng

Tôi ngồi ở khán đài B của một nhà thi đấu VBA, tay cầm bảng thống kê in vội, và bắt đầu đếm. Không đếm điểm — đếm số lần một cầu thủ nội địa chạm bóng trong một pha tấn công có tổ chức. Hiệp một trôi qua với con số khiến tôi lạnh gáy: bảy lần. Bảy lần trong mười hai phút. Phần còn lại, quả bóng chỉ xoay quanh một cái tên ngoại quốc, người mà khán giả hét vang như tụng kinh, người mà ban tổ chức in lên poster như một thần tượng nhạc pop.

Người ta gọi tôi là kẻ phá đám. Tôi chỉ đang lắng nghe tiếng rít của bánh xe. Và ở VBA, tiếng rít ấy không đến từ một pha bóng hỏng. Nó đến từ cả một cấu trúc giải đấu đang kêu cứu trong im lặng, giữa tiếng vỗ tay rào rào của khán đài.

VBA — Giải bóng rổ nhà nghề Việt Nam — bước vào giai đoạn hoàng kim về mặt hình ảnh. Khán đài đông hơn bao giờ hết. Vé bán hết sớm. Truyền thông đưa tin rầm rộ. Các nhãn hàng chen chân tài trợ. Trên mọi mặt trận, bóng rổ Việt Nam đang được gọi là "phát triển chưa từng thấy".

Nhưng tôi theo dõi bóng rổ Việt Nam đủ lâu để nhớ cái thời một trận VBA là sân chơi của những tay ném nội địa. Họ biết nhau từ cấp ba, từ các giải trẻ quốc gia, chơi với nhau như anh em hiểu từng hơi thở. Rồi các đội bắt đầu mang về ngoại binh. Trước là để nâng chất lượng. Sau là để mua chiến thắng. Đây là điểm khởi đầu của mọi câu chuyện mà không ai muốn kể: một giải đấu sôi động, nhưng đang chảy máu ở đúng chỗ không ai nhìn.

Con số tôi quan sát qua nhiều trận ở một mùa giải gần đây khiến tôi buộc phải ngồi lại viết. Ở nhiều đội, ngoại binh chiếm hơn 60% tổng điểm số. Có trận, con số vọt lên 70%. Nghĩa là suốt bốn hiệp, chủ yếu một người ném bóng, còn những người còn lại chạy trang trí.

Các đội nói họ làm thế vì chiến thắng. Khán giả đòi thắng. Nhà tài trợ đòi thắng. Tôi hiểu. Nhưng đây là khe hở tôi muốn khoét vào.

Chiến thắng được mua bằng ngoại binh không phải là thành tích của bóng rổ Việt Nam. Nó là bằng chứng cho sự nghèo nàn của hệ thống đào tạo trẻ nội địa.

Hãy nhìn cách một đội VBA vận hành ở những phút quyết định. Khi bế tắc, họ đưa bóng cho ngoại binh. Khi cần ba điểm, họ đưa bóng cho ngoại binh. Khi cần một người dẫn dắt, họ vẫn đưa bóng cho ngoại binh. Cầu thủ Việt Nam trở thành những người chạy chỗ, cắt bóng, làm tường. Họ học cách phục vụ, không phải cách dẫn dắt.

Bạn có thể kiểm chứng điều này ở bất kỳ trận nào. Chọn một đội có ngoại binh chủ lực. Hiệp một, cầu thủ Việt Nam còn chạm bóng. Hiệp hai, bắt đầu co lại. Hiệp ba, gần như chỉ còn hai người: ngoại binh và người phát bóng. Hiệp bốn, tất cả trông chờ vào một pha bóng cá nhân của người ngoại quốc. Cách chơi này không phải chiến thuật. Đây là sự phụ thuộc được hợp thức hóa bằng tỉ số.

Khán giả thì không nhận ra điều đó. Họ thấy một trận đấu mãn nhãn, thấy những pha úp rổ siêu hạng, thấy tỉ số hấp dẫn. Họ không thấy rằng mỗi pha bóng ấy đang dạy một cầu thủ Việt Nam rằng anh ta không đủ giỏi để tự làm điều đó. Mười năm của một thế hệ có thể bị đánh đổi lấy mười tuần của một ngoại binh.

Hệ thống đào tạo trẻ nội địa, lẽ ra là cái neo của mọi nền bóng rổ, lại đang chìm dần dưới cái bóng của ngoại binh. Các lò đào tạo có ngân sách eo hẹp. Các huấn luyện viên trẻ không có đủ cơ hội cạnh tranh. Và những tài năng mười tám, mười chín tuổi, thay vì được ném quả bóng quyết định, lại được dạy cách chuyền bóng cho người ngoại quốc.

Đó là điều đáng sợ nhất. Một thế hệ cầu thủ Việt Nam đang được nuôi dạy trong môi trường mà họ không bao giờ được trao quyền quyết định. Họ không bao giờ phải chịu áp lực ném quả bóng cuối cùng. Họ không bao giờ phải gánh trách nhiệm của một ngôi sao, bởi luôn có một người ngoại quốc đứng đó gánh thay.

Rồi đến khi đội tuyển quốc gia triệu tập họ, trên sân không có ngoại binh để đưa bóng. Đó là lúc sự thật lộ ra: chúng ta có một giải đấu giải trí hấp dẫn, nhưng không có một nền bóng rổ thực sự.

Tôi không phản đối ngoại binh. Bóng rổ đỉnh cao ở đâu cũng pha trộn. Nhưng có một sự khác biệt giữa việc dùng ngoại binh để nâng chuẩn và dùng ngoại binh để che lấp sự trống rỗng. Một bên là đầu tư. Một bên là canh bạc.

Và kỳ chuyển nhượng ngoại binh VBA chính là nơi mà sự phi lý được tôn vinh như nghệ thuật. Một đội có thể chi ra một khoản tiền lớn gấp nhiều lần ngân sách đào tạo trẻ cả năm, chỉ để có một tay ném ghi hai mươi lăm điểm mỗi trận trong vài tháng. Khoản đầu tư đó sinh lời bằng vé và áo đấu — nhưng không sinh ra nổi một cầu thủ Việt Nam.

Đây là chỗ tôi muốn tự phản biện, bởi một kẻ phá đám trung thực phải tự vặn mình trước khi vặn người khác.

Có thể tôi sai. Có thể ngoại binh chính là chất xúc tác cần thiết, giống như NBA từng cần những ngôi sao quốc tế để toàn cầu hóa, giống như bóng đá châu Âu từng cần cầu thủ nhập tịch để nâng tầm giải đấu. Có thể nhờ ngoại binh mà các cầu thủ Việt Nam học được tính chuyên nghiệp, tập luyện nghiêm túc hơn, hiểu chiến thuật sâu hơn. Nhìn từ góc này, ngoại binh là người thầy, không phải kẻ cướp.

Nhưng nếu vậy, hệ quả phải là các cầu thủ Việt Nam tiến bộ vượt bậc, phải có thêm những tay ném nội địa đủ sức ném quả bóng cuối cùng. Còn nếu sau nhiều mùa giải, con số vẫn đứng yên ở mức 60 đến 70% điểm số thuộc về ngoại binh, thì cái "chất xúc tác" ấy đã biến thành một chiếc nạng. Người ta không thể chạy mãi trên một chiếc nạng rồi tự gọi mình là vận động viên.

Có một bài học từ esports mà bóng rổ Việt Nam nên nghe: ở đó, một người mười sáu tuổi đã có thể là thần tượng, không cần chờ ai nghỉ hưu. Nền tảng trẻ không chờ người lớn nhường chỗ. Nó tự giành lấy nếu được trao cơ hội. Và VBA đang không trao cơ hội đó, bởi cơ hội đã bị bán cho người ngoại quốc ghi điểm.

Tôi không muốn VBA bớt hấp dẫn. Tôi muốn nó hấp dẫn theo cách khác — một giải đấu mà khán giả hét tên cầu thủ Việt Nam không chỉ vì anh ta đứng gần khán đài, mà vì anh ta cầm quả bóng quyết định trong tay.

Một nền bóng rổ không chết vì thua trận. Nó tự sát khi nghĩ rằng thắng là tất cả.

Câu hỏi tôi để lại cho ban tổ chức, cho các đội, cho chính những người đang đếm tiền: nếu mười năm nữa, ngoại binh vẫn ghi bảy mươi phần trăm điểm số của giải đấu này, thì các người đang xây một giải đấu, hay đang thuê một sàn diễn?